Kafka edebiyatını tarif etmek zor, zaten tam olarak bu nedenle bunun için bir sözcük icat etmek zorunda kalmış ve “Kafkaesk” kavramını üretmişiz. “Kafka’nın eserleri fantastik mi yoksa gerçekçi midir, bir insan bir böceğe dönüşemeyeceğine göre fantastik olmalıdır, ancak o dönüşüm sonrasında yaşananlar, o dönüşüm sayesinde ortaya konan toplumsal eleştiri ne kadar realisttir, o halde aslında Kafka gerçekçi midir?” Bunlar yıllardır sorulan sorular. Julio Cortazar, Kafka’nın eserlerindeki “şey”i “sembolik gerçekçilik” olarak adlandırıyor. Özellikle Dava ve Şato’da gördüğümüz, hayatın olağanlığına aykırı gözükmeyen ancak rasyonel zihni huzursuz eden bir mantıksızlıklar silsilesiyle örülü eserler bunlar, bence Dönüşüm de bu kavramla tanımlanabilir.
Dönüşüm’ün büyük kapsayıcılığı, zamana meydan okuyan gücünün üzerindeki perdeyi bence en doğru şekilde kaldıransa Milan Kundera’nın şu satırları: “Kafka’nın “ben”i algılayış tarzı tamamen beklenmediktir. K. hangi nedenle biricik bir varlık olarak tanımlanmıştır? Ne fiziksel görünüşü nedeniyle (bu konuda hiçbir şey bilinmez), ne biyografisi yüzünden (bilinmez), ne ismi yüzünden (ismi yoktur), ne anıları, merakları, kompleksleri yüzünden. Tutumu yüzünden mi? Özgür hareket alanı acınacak kadar sınırlıdır. İçinden geçen düşünceler yüzünden mi? Evet, Kafka hiç durmadan K.nın düşüncelerini takip eder ama bunlar özellikle içinde bulunulan duruma doğru yönelmiştir: O durumda acil olarak yapılması gereken nedir? (…) Kafka insanın davranışlarını belirleyen iç dürtülerin ne olduğunu sormaz kendine. O tamamen farklı bir soru sorar: Dış koşulların iç dürtüleri, hiçbir ağırlıkları kalmayacak biçimde ezdiği bir dünyada insanın önünde hala ne gibi olasılıklar vardır?”
Tam da bu. Yazıldığı dönem için teknik olarak olağanüstü yenilikçi ve kafa karıştıcı olması bence bir kitabı 100 yıl sonra büyük ve önemli kılmaya yetmez – ama zarafetle sorduğu soru bu olan bir kitap dünya döndükçe ve düzen böyle kaldıkça her zaman büyük olmaya devam edecektir.
